ماده 523 قانون مجازات اسلامی می گوید: جعل و تزویر عبارتند از ساختن نوشته یا ساختن مهر یا امضای اشخاص رسمی یا غیررسمی خراشیدن تراشیدن یا قلم بردن یا الحاق یا محو یا اثبات یا سیاه کردن یا تقدیم یا تاخیر سند نسبت به تاریخ حقیقی یا الصاق نوشته ای به نوشته دیگر یا بکار بردن مهر دیگری بدون اجازه صاحب آن و نظایر اینها به قصد تقلب .
جعل در لغت به معنای ساختن و وضع کردن و تزویر به معنای فریب دادن و گول زدن آمده است و جعل و تزویر به معنای ساختن امری از روی قصد و برخلاف واقع است.
قانونگذار در اکثر مواد از کلمه هرکس استفاده نموده است بنابراین هر فرد ایرانی یا خارجی زن یا مرد دارای هر شغل می تواند مرتکب جرم جعل شود اما در خصوص مسئولیت کیفری اشخاص حقوقی باید گفت که مسئولین و اداره کنندگان شخصیت حقوقی به عنوان مباشر و یا شرکای جرم قابل تعقیب و مجازات خواهند بود.
این مقاله در دو قسمت به بررسی جعل می پردازد :‌اول موضوع جرم جعل و در قسمت دوم فعل مرتکب جرم مورد بررسی قرار می گیرد.
الف ) موضوع جرم جعل و تزویر عبارتند از : ساختن نوشته یا سند یا مهر یا امضای اشخاص رسمی یا غیررسمی و سایر تغییراتی که در سند یا نوشته موجود و معتبر به ترتیب مقرر در قانون ایجاد شود.
بند اول :
الف-1 ) ‌ساختن نوشته : نوشته هر عبارت و علامت و اصطلاحی است که برخلاف حقیقت و بمنظور اضرار به غیر با دست و قلم و یا چاپ و ماشین بر روی صفحه ای تنظیم گردد. بنابراین چاپ بلیط هواپیما و راه آهن جعل می باشد و در مواردی که ورقه ای دال بر وجود رابطه حقوقی تهیه و تنظیم شده و دارای ارزش حقوقی باشد ساختن نوشته محقق شده است.
علاوه بر این در ساختن نوشته یا سند نباید سابقه ای از نوشته یا سند موجود باشد و مرتکب باید آن را از ابتدا ایجاد کرده باشد.
ساختن سند : اول باید نوع سند مورد توجه قرار گیرد. اسناد دو نوع می باشند :
1. اسناد رسمی
2. اسناد عادی .
نوشته ای سند رسمی است که توسط مامورین رسمی تنظیم شود و مامور رسمی صالح برای تنظیم سند بوده و رعایت تشریفاتی که برای اثبات اسناد رسمی مقرر شده است بشود.
اما اسناد عادی این شرایط را ندارند و افراد می توانند در روابط خود ،‌سند عادی تنظیم نمایند ولی رکن اصلی این اسناد امضاء ‌آن است که اراده قطعی شخص برای پذیرفتن مفاد سند می باشد.
بند دوم :
الف -2)ساختن امضاء و مهر : ساختن امضاءء به این معنی است که علامت انتخاب شده توسط اشخاص که جهت تایید و تصدیق نوشته ها و اسناد اختصاص می دهند بطور تقلب آمیز توسط دیگری به کار گرفته شود و مهر نیز وسیله ای است که جهت استعمال در موقع تنظیم نوشته ها،اسناد و اوراق قراردادها و معاملات و روابط اداری و ... به کار می رود.
استفاده متقلبانه از مهر نیز مشمول جعل می شود در جرم جعل قلب حقیقت موقعی مورد تعقیب کیفری قرار می گیرد که موجب تحقق و یا اثبات امر و یا سلب آن بوده باشد که به نفع جاعل یا دیگری تمام گردد. در ساختن مهر و امضا جاعل کاری به متن و نوشته ندارد بلکه مهر و امضای صاحب نوشته را جعل می کند. به کار بردن مهر و اثر انگشت کسانی که امضاء‌ندارند هم در حکم امضا است و جعل محسوب می شود.
همچنین جعل در فتوکپی اسناد از مصادیقی نیست که بتوان برای آن تعیین مجازات نمود مگر اینکه مصدق شده باشد ( نظریه شماره 4902/7 مورخ 2/9/68 اداره حقوقی قوه قضائیه) ماده 537 قانون مجازات اسلامی می گوید : " عکسبرداری از کارت شناسایی ،اوراق هویت شخصی و مدارک دولتی و عمومی و سایر مدارک مشابه در صورتی که موجب اشتباه با اصل شود باید ممهور به مهر یا علامتی باشد که نشان دهد آن مدارک رونوشت یا عکس می باشد در غیر اینصورت برابر ماده 537 قانون مجازات اسلامی جعل می باشد ".
آیا در جرم جعل شبیه سازی هم شرط است؟ یعنی در صورتی جرم جعل تحقق می یابد که در نوشته یا سند شبیه سازی رعایت شده باشد و مشابهتی وجود داشته باشد یا خیر شباهت شرط نمی باشد؟ برخی آراء شبیه سازی را شرط دانسته اند و بعضی آن را شرط ندانسته اند. شعبه دوم دیوان عالی کشور در رای شماره 782 مورخ 11/4/81 بیان نموده است که
" درست است که جعل ساختن نوشته یا امضاء یا مهر دیگری برخلاف حقیقت است ولی شباهت تام سند مجعول با خطوط و امضاء و مهر اصلی در هیچ یک از مواد مربوط به جعل شرط و رکن اساسی جعل شناخته نشده است و شباهت جزئی چیزهای ساختگی با اصول آن در بادی امر کافی است."


فعل مرتکب جرم جعل

عمل مرتکب جرم جعل قلب حقیقت به زیان دیگری می باشد که با ساختن نوشته،مهر یا امضاء تحقق می یابد و می تواند به دو شکل مادی و معنوی مورد بررسی قرار گیرد.
جعل مادی : شامل تحریف حقیقت با عملی مادی می باشد که با باقی ماندن اثر خارجی در نوشته یا سند و یا غیر آن تحقق می یابد و جاعل در خود سند مرتکب تقلب می شود. مصادیق ماده 523 جعل مادی هستند به جز تقدیم یا تاخیر تاریخ سند که می تواند مادی یا معنوی باشد.
جعل معنوی : قلب حقیقت در مطلب و مفاد یک نوشته می باشد بدون اینکه دارای اثر خارجی باشد بنابراین جاعل ابتدا حقیقت یک امر را در ذهن خود منقلب می کند و سپس همان دروغ را وارد سند
می نماید.
ایجاد جعل نیز می تواند به دو صورت فعل یا ترک فعل باشد البته نظر مخالفی نیز وجود دارد مبنی بر اینکه جرم جعل با ترک فعل تحقق نمی یابد ولی این نظر درست نمی باشد مثلا سردفتری که مکلف به تنظیم سند براساس تمامی خواسته موصی است با حذف نام یکی از موصی لهم به تکلیف خود عمی نمی کند ترک فعل نموده است زیرا جعل با امتناع از ثبت تمام حقیقت واقع شده است.

عمل مرتکب جرم جعل را به تفکیک و برابر ماده 523 قانون مجازات اسلامی توضیح می دهیم:
1) خراشیدن: از بین بردن و محو یک جزء از کلمه در سند یا نوشته است مثل اینکه با ناخن 3000 را به 2000 تبدیل کنیم.
2) تراشیدن : شامل از بین بردن تمام کلمه است که توسط وسایلی مثل تیغ یا چاقو صورت
می گیرد مثلا تراشیدن اسم و اسم پدر کسی از سندی و نوشتن اسم خود و اسم پدر خود به قصد اینکه در آتیه مورد استفاده قرار گیرد جعل می باشد.
3) الحاق : شامل اضافه نمودن رقم، عدد،کلمه یا کلمات یا علائم مخصوص دستور زبان در قسمتهای خالی بین سطور و یا بین کلمات یک نوشته یا سند می باشد که موثر در تغییر معنی است . مثلا اضافه کردن چند صفر به ارقام مندرج در یک چک.
4) قلم بردن : تبدیل کردن و تغییر دادن حروف و کلمات یا ارقام موجود، بدون اینکه کلمه و رقم جدید اضافه شود مثل تبدیل 2 به 5) محو. : پاک نمودن و از بین بردن جمله یا کلمه یا حرف یا عدد یا رقمی در یک نوشته یا سند به گونه ای که نتوان به آن پی برد که معمولا با مواد شیمیایی صورت می گیرد.
6) اثبات : اعتبار دادن به امر باطل مندرج در سند یا نوشته مثل پاک کردن خط قرمز بطلان از روی سفته
7) سیاه کردن : ناخوانا کردن قسمتی از یک نوشته یا سند به وسیله ایجاد لکه جوهر
8) الصاق : مونتاژ اسناد و نوشته ها به همدیگر بطور متقلبانه مثلا جدا نمودن امضاء فردی از ذیل یک نامه و وصل کردن آن به یک قبض مالی ولی در الصاق عکس روی گواهینامه رانندگی بدون ممهور کردن آن جرم جعل صادق نمی باشد.
9) به کار بردن مهر دیگری بدون اجازه صاحب آن در سند یا نوشته ای که قابلیت اضرار دارد اعم از اینکه مهر نزد او امانت باشد یا به طرق غیرقانونی تحصیل کرده باشد.
10) تقدیم یا تاخیر تاریخ سند نسبت به تاریخ حقیقی آن که ممکن است از مصادیق جعل مادی یا معنوی باشد.
در آخر ماده 523 از واژه « نظایر اینها » استفاده کرده است بنابراین موارد ذکر شده تمثیلی می باشند و هر امری که مشمول جعل قرار گیرد را شامل می شود.
باید بگوییم غیر از قانون مجازات اسلامی در خصوص مبحث جعل می توان به جرائم و مجازاتهای مربوط به اسناد سجلی و شناسنامه مصوب مجمع تشخیص مصلحت نظام در سال 1370 نیز اشاره کرد و در ماده 10 و 12 به جرم جعل پرداخته است:
ماده 10 : هر کس در شناسنامه یا اسناد سجلی خود یا دیگری هرگونه خدشه ( از قبیل خراشیدن تراشیدن یا قلم بردن یا الحاق یا محو یا اثبات یا سیاه کردن ) وارد نماید به پرداخت جزای نقدی از 100.000 ریال تا 500.000 ریال محکوم خواهد شد.
در صورتی که اقدامات مذکوره به قصد متقلبانه انجام یافته باشد ، مرتکب به مجازات جعل در اسناد رسمی به کیفیت مقرر در قوانین جزایی محکوم می شود. در صورت تکرار دادگاه مکلف به تعیین حداکثر مجازات می باشد.

ماده 12: هر غیر ایرانی که شناسنامه افراد ایرانی را چه صاحب آن زنده یا مرده باشد به هر طریق به دست آورده و از آن برای ایرانی قلمداد کردن هویت خود استفاده نماید ،‌علاوه بر محکومیت به حبس از دو سال تا پنج سال و به پرداخت جزای نقدی از 1.000.000 ریال تا 3.000.000 ریال محکوم می شود. در صورتی که اعمال ارتکابی فوق توام با جعل یا استفاده از سند سجلی مجعول باشد، مرتکب به حداکثر هر دو مجازات محکوم خواهد شد.

نکاتی در مبحث جعل باید مورد توجه قرار گیرد:
1. جعل در چیزی قابل تصور است که خود آن ساختگی و تقلبی نباشد بنابراین کسی که مندرجات سند مجعول را تغییر می دهد جاعل نیست.
2. در جعل پروانه رسمی دولتی و امثال آن،اضرار به غیر نمی تواند شرط و رکن اصلی بزه جعل باشد و جعل این اوراق به فرض عدم اضرار به غیر هم با رعایت مواد مربوطه بزه شمرده می شود ( حکم شماره 1269-31/5/17 شعبه 5 دیوان کشور )
3. اگر ورقه مجعول موافق با واقع و حقیقت باشد مثل بدهکاری که قرض را پرداخته و رسید نگرفته و خود رسیدی می سازد چون با ساختن رسید حقیقت موجود را که فقدان سند و مدرک اثبات دعوی است را قلب می کند بنابراین جاعل است و عمل او جرم محسوب می شود.